Po II wojnie światowej Polska wraz z innymi krajami Europy Środkowowschodniej w wyniku postanowień układu jałtańskiego znalazła się w strefie wpływów Związku Sowieckiego. Społeczeństwo nigdy nie pogodziło się jednak ze zniewoleniem, czego wyrazem były m.in. wybuchające regularnie protesty, z których najgłośniejsze określane są historii i publicystyce nazwami miesięcy: Czerwiec’56, Marzec’68, Grudzień’70, Czerwiec’76. Były one z reguły brutalnie tłumione przez władze.

W latach 70. zaczęły powstawać struktury opozycji, która podjęła systematyczną walkę o respektowanie przez władze praw człowieka, przywrócenie swobód demokratycznych i niepodległości Polski.

Jednym z przełomowych momentów w historii Polski był Sierpień 1980 r., okres fali największych strajków przeciwko władzy komunistycznej. Zrywy robotnicze tego okresu i związany z nimi ruch społeczny zapoczątkowały proces upadku dotychczasowego systemu władzy, dały impuls do transformacji ustrojowej i wyzwolenia spod komunistycznego jarzma Polski oraz innych narodów Europy Środkowej i Wschodniej.

Strajki Sierpnia’80 były czymś niezwykłym w dziejach PRL nie tylko ze względu na ich masowość, ale także ze uwagi na stawiane przez strajkujących postulaty, których część podważyła charakter systemu panującego w Polsce. Jednym z nich było żądanie utworzenia wolnych związków zawodowych. Porozumienia Sierpniowe, zwłaszcza to podpisane w Gdańsku 31 sierpnia 1980 r., doprowadziły do powstania wielkiego ruchu społecznego – Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”.

W ślad za „Solidarnością” powstały inne zrzeszenia samoorganizującego się społeczeństwa wolnych obywateli. Jednak wszystkie one zawdzięczały swój byt „Solidarności”.

„Solidarność” była ruchem bez precedensu w najnowszych dziejach Polski i Europy, zarówno jeśli chodzi o masowość poruszenia, unikalność programu pokojowej rewolucji, jak i wielkie historyczne konsekwencje.

Obchodzony 31 sierpnia Dzień Solidarności i Wolności to nie tylko dzień pamięci historycznej, pamięci o podpisaniu Porozumień Sierpniowych w 1980 r. i powstaniu „Solidarności”. To również dzień pamięci o wartościach, takich jak wolność i demokracja, wzajemna pomoc, odpowiedzialność obywatelska, godność człowieka, prawa pracownicze, prawo do zrzeszania się i wyrażania własnych poglądów.

Dzień Solidarności i Wolności budzi wspomnienia o osobistym wysiłku ludzi, którzy dawali świadectwo wierności idei polski niepodległej. Jest także wyrazem hołdu dla osób, które przyczyniły się do powstania i zwycięstwa „Solidarności” oraz odbudowania suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej. Przypomina, że to właśnie tamte wydarzenia zapoczątkowały przełom w historii wielu krajów pojałtańskiego podziału Europy oraz że bez polskiego Sierpnia’80 nie byłoby obalenia Muru Berlińskiego i zjednoczonej Europy.

Sejm RP ustanowił Dzień Solidarności i Wolności 27 lipca 2005 r.